Het huis afbranden

Marinus van der Lubbe uit Leiden was het eerste Nederlandse slachtoffer van nazi-Duitsland. Hij werd ter dood veroordeeld voor het in brand steken van het Rijksdaggebouw in Berlijn. Van der Lubbe werd op 10 januari 1934 in Leipzig geguillotineerd – wat, naar de huidige maatstaven, een tamelijk extreme straf voor brandstichting lijkt.

Wat heeft deze jongeman ertoe aangezet om de misdaad te begaan?

Marinus van der Lubbe werd geboren op 13 januari 1909 in Leiden. Hij was metselaar en politiek actief in zijn jeugd. Hij werd lid van de CJB, de Communistische Jeugdbeweging in Nederland. Na een arbeidsongeval waardoor hij slechtziend werd, kon hij geen vaste baan meer vinden. In 1931 verliet hij zijn vaderland met de bedoeling naar de Sovjet-Unie te reizen om met eigen ogen te zien hoe de arbeiders daar leefden. Omdat hij niet genoeg geld had voor de reis en steeds meer gealarmeerd en geagiteerd raakte door de machtsgroei van de nazi's in Duitsland, waar hij zich inmiddels bevond, sloot hij zich aan bij het Duitse communistische verzet.

Op 27 februari 1933 brak hij in de Rijksdag en stak het gebouw in brand. Hij beweerde dat zijn actie een oproep was aan de Duitse arbeiders om in opstand te komen tegen het fascisme.

Zijn executie op 10 januari 1934 veroorzaakte internationaal grote bezorgdheid. Maar een week later stemde het Duitse electoraat de Nationaal-Socialistische Duitse Arbeiderspartij (algemeen bekend als de Nazipartij), onder leiding van Adolf Hitler, aan de macht. De actie van Van der Lubbe had een negatieve invloed op de populariteit van de Communistische Partij van Duitsland (KPD) en al in de nacht van de brand werd hun hoofdkwartier geplunderd en werden duizenden partijleden gearresteerd.

Eén dader?

Na zijn arrestatie verklaarde Van der Lubbe dat hij de enige dader van de brand was, hoewel na de daad ook een Duitser en drie Bulgaarse communisten werden aangehouden en beschuldigd. Tijdens het proces werden de andere vier beschuldigden vrijgesproken en werd Van der Lubbe ter dood veroordeeld. Na zijn executie werd hij anoniem begraven op de begraafplaats Südfriedhof in Leipzig, waar sinds 1999 een monument voor Van der Lubbe staat. Epiloog Het verhaal eindigt daar niet. Na de Tweede Wereldoorlog ondernam Jan van der Lubbe, de broer van Marinus van der Lubbe, stappen om het vonnis tegen zijn broer ongedaan te maken. In 1967 werd zijn doodvonnis door een rechter omgezet in acht jaar gevangenisstraf. In 1980, na verdere bezwaren, vernietigde een West-Duitse rechtbank het vonnis volledig. Dit vonnis werd aangevochten door het Openbaar Ministerie en de zaak werd opnieuw onderzocht door het Bundesgerichtshof. Het proces duurde drie jaar. Het oordeel luidde dat de uitspraak van het proces in 1980 geen grondslag had en daarom onrechtmatig was. Op 6 december 2007, na wederom een ​​herziening, vernietigde de procureur-generaal van Duitsland echter het gehele vonnis en verleende Van der Lubbe postuum gratie. Deze uiteindelijke uitspraak was gebaseerd op een Duitse wet uit 1998 die het mogelijk maakt bepaalde gevallen van nazi-onrecht ongedaan te maken. De uitspraak van de rechtbank was gebaseerd op de premisse dat het nationaalsocialistische regime per definitie onrechtvaardig was, en aangezien de doodstraf in deze zaak politiek gemotiveerd was, bevatte deze waarschijnlijk een uitbreiding van die onrechtvaardigheid; de bevinding stond los van de feitelijke vraag of het Van der Lubbe was die daadwerkelijk de brand had aangestoken. Dit artikel is gebaseerd op het verhaal "Marinus van der Lubbe", dat werd gepubliceerd door Wilem Hogendoorn on postzegelblog