Eise Eisinga: hemel&tijd op munten en postzegel gevangen
In 2023 is het oudste en nog enige ter wereld werkende planetarium van Eise Eisinga in Franeker toegevoegd aan de Werelderfgoedlijst van Unesco. Ter ere daarvan zijn officiële munten in zilver en goud (5 en 10 euro) geslagen in opdracht van het Ministerie van Financiën (als 12e in de reeks).

Op 29 oktober 2026 zullen er een 5 en 10 euro Eise Eisinga-munten uitgegeven worden. Daarvan zijn nu al de afbeeldingen bekend, en daarover heb ik al enige achtergrondinformatie opgezocht. Kennis en weet hiervan hebben, zal ongetwijfeld betekenen dat je met deze bagage met begrip naar beide kanten van de munt zult kunnen kijken.
De aanleiding van dit artikel is ontstaan door het verschil tussen de Eise Eisinga-postzegel en deze nieuwe munt. Het verschil bestaat niet alleen tussen beide ontwerpers, maar vooral het verschil in materiaal, stijl en inhoud. De munt is inhoudelijk rijk- en meerzeggend uitgevoerd.
Beeldzijde Eisinga-munt: gebogen lijnen & zwarte gat
- Op de beeldzijde staat koning Willem-Alexander met baard afgebeeld met zijn blik naar het heelal gericht. Op de achtergrond staan het zwarte gat en het melkwegstelsel afgebeeld als ontdekkingen van de afgelopen eeuwen, waarmee de kennis over het heelal van Eisinga samenkomt met die van onze tijd.
- Het zwarte gat (bezit geen vaste korst, bestaat uit samengeperste materie in een oneindig klein punt) is een gebied in de ruimte met een extreem sterke zwaartekracht, waaruit niets kan ontsnappen, zelfs geen licht of informatie.
- De gebogen lijnen verwijzen naar de kromming van de ruimtetijd. Zware objecten als aarde, zon en zwarte gat drukken als het ware een kuil of deuk in de ruimtetijd. Volgens Eisinga’s kennis beïnvloedden tijd en ruimte elkaar niet. Einstein bewees het tegenovergestelde met de relativiteitstheorie. Tijd en ruimte zijn verweven tot een vierdimensionaal weefsel in de ruimtetijd. Geen rechte, maar kromme lijnen zijn daarvan het gevolg, die zich steeds groter wordend over de beeldzijde van de munt uitstrekken.
Het muntontwerp slaat hiermee een brug tussen Eisinga’s 18e eeuwse kennis met die van de moderne inzichten over het universum met gebogen lijnen.
Keerzijde Eisinga-munt: rechtlijnigheid
- Op de keerzijde van de munt staat het plafond van zijn eigen woonkamer met het mechanisch werkende zonnestelsel met rondom de zes planeten: Mercurius, Venus, Aarde (met maan), Mars, Jupiter (met manen) en Saturnus (met manen) met de zon aan de bovenkant.
- Tijdens Eisinga’s bouwperiode (1774 – 1781) waren Uranus en Neptunus nog onbekend. Pas later kwamen er zwaardere telescopen, waarmee beide hemellichamen aan de nachtelijke hemel wel zichtbaar werden. Daarmee werd het zonnestelsel drie keer zo groot. De banen van Uranus en Neptunus zouden dan door de gang en langs de voorgevel van het huis hebben moeten lopen.

Op 5 mei 1994 is er een Eise Eisinga-postzegel verschenen ter gelegenheid van het 250-jarig bestaan van het Eisinga planetarium in Franeker. Op de postzegel staat een foto van het zonnestelsel met de zes planeten (tijdens 24-uurse rondgang), dat tegen het plafond van Eisinga’s huiskamer is aangebracht. Op zolder staat de apparatuur die de planeten met houten hoepels en schijven doet bewegen. Alle raderen zijn voorzien van duizenden hand gesmeden spijkers als tanden. Eén slingerklok met negen gewichten houdt het raderwerk in beweging.
Op 27 november 2020 heb ik daarover een artikel geschreven, dat je nader informeert over Eise Eisinga en het planetarium in Franeker.
Grafisch ontwerper Armand Mevis
Grafisch ontwerper Armand Mevis is de ontwerper van deze munt, die in 1989 samen met Linda van Deursen de 100-jarige KNVB-voetbalpostzegel heeft ontworpen.

Op de 200 jaar KNVB-postzegel zijn twee lagen op elkaar aangebracht:
- De werkelijkheidsgetrouwe laag verbeeldt de samenwerking tussen het jonge voetballertje en zijn schaduw. Het kereltje zweeft a.h.w. ietwat boven het veld, waardoor enige afstand tussen hem en het veld ontstaat. Aldus wordt een fictief samenspel-moment zichtbaar gemaakt.
- Hierop is het abstracte begrip ‘tijd’ tijdens een korte spelsituatie bij de Europese Kampioen-schappen Voetbal in 1988 middels de schematische volgorde van letters, cijfers (A & B met 1 t/m 5) en blauw schuinstaande pijl geanalyseerd. Het ontwerpersduo verbeeldt daarmee het gouden schot van Marco van Basten in de wedstrijd Nederland – Rusland (2 – 0).
De typografie op de postzegels met grote en kleine letters verwijst naar de schreeuwerige krantenkoppen die het woord Nederland letterlijk en figuurlijk op de voorgrond doet treden.
Op beide postzegels draait alles om het begrip tijd.

Geschreven in: Nederlands
Eise Eisinga heeft, aldus plantariumdirecteur Adrie Warmenhoven tijdens het slagen van het muntstuk (geen betaalmiddel maar een collectorsitem), het toen bekende complete zonnestelsel in zijn woonkamer te krijgen, het heelal duizendmiljard keer verkleind.