Iets over postzegel tandingen

Kamtanding, lijntanding, roltanding, zig-zag perforatie, slitperforatie. Welke soorten tandingen zijn er bij postzegels, wat zijn de verschillen en hoe worden ze gemeten?

Het meten van tanding

Voor het meten van tanding is internationaal een meeteenheid afgesproken. Het maakt daarbij niet uit wat voor soort tanding de zegel heeft. Simpelweg wordt gekeken hoeveel ’tanden’ er in 2 centimeter zitten. Dat getal geeft de tanding weer. Dus tanding 14 betekent 14 tanden in 2 centimer en tanding 9 dus 9 tanden. Om het tellen wat te vereenvoudigen en nauwkeuriger te maken zijn er tandingmeters bedacht. Hierbij geven dunne lijntjes en/of bolletjes het aantal tanden of gaten weer. Ook zijn er 3-dimensionale tandingmeters waarbij je de zegels tegen opstekende puntjes kunt passen. Er bestaan zelfs electronische tandingmeters. Hieronder een afbeelding van een Lindner Kombibox, een 3-dimensionale tandingmeter.

Omdat soms verticaal een andere tandingmaat dan horizontaal gebruikt wordt kan een zegel twee verschillende tandingen hebben, die dan ook door 2 getallen aangegeven wordt. Daarbij betreft het eerste getal altijd de boven- en onderzijde en het tweede getal de rechter en linkerzijde. Bijvoorbeeld bij tanding 12:11 zijn de boven- en onderzijde 12, links en rechts 11. Als het met één getal aangegeven wordt betekent het dat alle vier de zijden gelijke tanding hebben. In Nederland wordt bij lijntanding een ‘x’ tussen de getallen gezet en bij kamtanding een ‘:’. Internationaal wordt het veelvuldig genoteerd met een dubbele punt ertussen.

Je weet nu hoe je tanding kunt meten en weergeven, maar wat voor soort tandingen zijn er zoal?

Lijntanding

De meest eenvoudige tanding, veelvoorkomend bij zegels in plaatdruk, maar ook bij andere druksoorten. De vellen worden in lijnen geperforeerd, waarbij geen rekening gehouden wordt hoe het verloop tussen horizontale en verticale tanding is. Bij lijntanding heb je dan ook meestal ongelijke hoeken. Soms kan het zelfs lijken of er een hoekje ontbreekt, maar als de gaten van de tanding bijna tot aan de hoeken komen is dat normaal. Sommige zegels bestaan zowel in lijn- als kamtanding.

Gelijkwaardig

Bij kamtanding wordt een gelijkmatig perforatierooster gebruikt. Hierbij zijn de verticale en horizontale op elkaar afgestemd waardoor de hoeken van de zegels gelijkmatig zijn.

Roltanding en Rolzegels

Roltandingzegels werden op postkantoren niet uit vellen verkocht maar van rollen. Om de rollen steviger te maken zodat ze niet ongewild op de tandingen breken zijn enkele perforatiepennen weggenomen, waardoor ‘bruggen’ in de tanding ontstaan.

Slechts Nederland en Danzig hebben rolzegels met roltanding uitgegeven. De meeste rolzegels zijn gewoon getand aan twee zijden en ongetand aan de andere twee zijden.

Toch zijn er ook rollen gemaakt van zegels met tanding aan alle zijden. In dat geval is het is het niet ongebruikelijk dat de tandingen aan de buitenzijden korter zijn of soms zelfs enigszins beschadigd. Zie het voorbeeld hierboven met afgeplatte tanding. Bij rolzegels wordt dit niet als een tekortkoming beschouwd.

Grote gaten / Kleine Gaten

De dikte van de pennen waarmee de tanding is aangebracht kan behoorlijk variëren. Soms komen verschillen zelfs bij dezelfde soort zegels voor zoals hierboven afgebeeld. Er bestaan ook zegels met om en om een grote en kleine perforatiedikte.

Imitatie tanding

Bij imitatie tanding lijkt het op afstand of de zegels getand zijn, doch de tanding is slechts gedrukt met behulp van kleine puntjes waardoor het lijkt alsof we perforatiegaten zien.

Veiligheids tanding

Bij veiligheidstanding is de tanding niet doorlopend, maar vindt er een onderbreking plaats. Vaak is dat een bredere eivormige perforatie maar er zijn ook veiligheidstandingen met geheel aparte vormen zoals hierboven afgebeeld.

Roulette perforatie

Bij roulette perforatie, veelal wordt hier de franse term ‘Percé en lignes’ voor gebruikt, worden de vellen ingesneden met een rolmes.

Zaagtand perforatie

Zaagtand perforatie is ook een soort van roulette perforatie, alleen wordt dan hier een kartelvormig rolmes gebuikt. Anders dan bij ‘gewone’ perforatie waar de zegels worden gescheiden door gaten en de tanden bij twee zegels aan elkaar tegen elkaar zitten, vallen bij zaagtanding de tanden dan precies in de ‘gaten’ van het naastgelegen exemplaar.

Slangentanden

Beroemd zijn de eerste zegels van Finland met slangentanding. Eigenlijk is dit een grove vorm van zaagtand perforatie.

Onregelmatige tanding

Eigenlijk spreekt dit voor zich. De pinnen waarmee de perforatie is uitgevoerd stonden niet netjes in lijn waardoor een rommelige tanding het gevolg is.

Privé- of lokale perforatie

Zegels die om bepaalde reden ongetand op de markt kwamen werden soms door lokale postkantoren voor het gemak zelf getand. Beroemd zijn Franse ongetande zegels van Napoleon III die ongetand werden uitgegeven maar waarvan meer dan 30 verschillende lokale perforaties bekend zijn.

Gestanste standing

Gestanste perforatie komt voor bij zelfklevende zegels. Meestal is alleen de zegel gestanst en niet de drager, Soms is de drager ook gedeeltelijk doorgestanst waardoor het loshalen uit vellen inclusief drager gemakkelijker wordt. Voor verzamelaars zijn in Nederland ook wel geheel doorgestanste zegels op de markt gebracht. Indien dezelfde zegel zowel gegomd als zelfklevend is uitgegeven zijn de verschillen bij gebruikte zegels te zien aan de uiteinden van de tanding. Bij gegomde, normaal geperforeerde, zegels is deze rafelig, bij gestanste zegels glad zonder rafels.

Ongetand

Vele zegels zijn ongetand of ook ongetand op de markt gebracht. De eerste zegels waren allen ongetand. Pas in de zestiger jaren van de 19e eeuw kwamen de eerste geperforeerde zegels wat de verkoop op de postkantoren natuurlijk makkelijker maakte. Toch zien we daarna ook nog veel ongetande zegels. Dat kan het gevolg zijn van een staking in de drukkerij, zoals bij Nederland in 1923, soms werden ongetande exemplaren weggegeven aan hoogwaardigheidsbekleders. Ook kan het zijn dat per ongeluk een deel of enkele exemplaren ongeperforeerd gebleven zijn (soms ook slechts één zijde). Meestal echter werden zegels ongetand op de markt gebracht onder het mom van exclusiviteit waardoor een hogere prijs aan verzamelaars gevraagd kon worden.

Klik hier om tandingmeters te bekijken of te bestellen bij PostBeeld.